30.01.2021 Cumartesi

FREUD'UN OİDİPUS KOMPLEKSİ

Oidipus Kompleksi; adını Yunan Mitolojisinde, babasını öldürerek onun yerine geçen ve annesiyle evlenen Oidipus’tan alır. Mitolojide bu olay Oidipus büyüdükten sonra gerçekleşir; ancak Freud’a göre bu dürtüler, yine kendisine ait olan psikoseksüel gelişim kuramının ‘‘Fallik’’ döneminde ortaya çıkar.




FREUD’UN OİDİPUS VE ELEKTRA KOMPLEKSİ (KARMAŞASI)

ÖZET

            Oidipus Kompleksi; adını Yunan Mitolojisinde, babasını öldürerek onun yerine geçen ve annesiyle evlenen Oidipus’tan alır. Mitolojide bu olay Oidipus büyüdükten sonra gerçekleşir; ancak Freud’a göre bu dürtüler, yine kendisine ait olan psikoseksüel gelişim kuramının ‘‘Fallik’’ döneminde ortaya çıkar. Erkek çocuğun anneye aşırı düşkün olup, babanın yerini alma isteği içinde olmasını ‘‘Oidipus Kompleksi’’; kız çocuğun babaya aşırı düşkün olup, annenin yerini alma isteği içinde olmasını ise ‘‘Elektra Kompleksi’’ olarak adlandırır. Oidipal dönemde erkek çocuk babasına karşı tutumundan dolayı, babasının onu cezalandırmasından korkar. Çoğunlukla ‘‘hadım edilme’’ korkusu yaşanır, bu korku çocuğun anneye karşı hissettiklerinden daha ağır basar. Böylece Oidipal bağlantı giderek sönümlenir, bağlantının sona ermesiyle de çocukta babayla özdeşleşme giderek artar. Kız çocuğunda ise bu durum babaya yönelik cinsel isteklerin gerçekleşmemesi sonucu yaşanan hayal kırıklığı ile sönümlenmeye başlar. Babasının sevgisini kaybetmekten korkan çocuk, dönemin sonlarında annesi ile özdeşleşmeye başlar. Her iki çocukta da durumlar ergenlikte yeniden ortaya çıkmak üzere ötelenmiş olur.

Anahtar Kelimeler: Freud, Oidipus Kompleksi, Elektra Kompleksi, Fallik Dönem, Psikoseksüel Gelişim.

 

MİTOLOJİDEKİ YERİ

            Hikâyenin birkaç farklı anlatımı olsa da temel akış ve konu hepsinde aynıdır. Kiminde Tanrı Apollon, kiminde ise bir kâhin; krala Oidipus’un onu öldüreceğini söyler. Bunun sonucunda Thebai kralı Laios ve karısı İokaste büyük bir korkuya kapılırlar. Kehanetin gerçekleşmemesi adına çocuklarını öldürmeye karar verirler. Çocuğu ayakları bağlı biçimde, Kithairon dağına attırırlar. Bazı anlatımlarda bu yer ormandaki bir mağaradır ve çocuk ayaklarından çivilenmiştir. Böylece kehanetten kurtulduklarını zanneden çift, artık rahatlar.   Ancak tahmin edemedikleri bir şey olur. Bir çoban, sürüsü ile ilerlerken Oidipus ile karşılaşır ve onu kurtarır. Çoban, onu çocuk sahibi olamayan Korinthos kralı Ploybos ve karısı Merope’ye götürür. Çift, çocuğu evlat edinir. Ayaklarındaki şişlik nedeniyle ona ‘‘Oidipus’’ adını verirler.

Oidipus büyüdükten sonra, bir tartışma esnasında ‘‘üvey evlat’’ olduğu gerekçesiyle aşağılanır. Bunun sonucunda şüpheye düşer ve geçmişini merak eder. Apollon’un kâhinine gider. Kâhin ona ebeveynlerinin kim olduğunu söylemez ancak babasını öldüreceğini, sonrasında annesiyle evleneceğini söyler. Kehanetten korkan Oidipus, Ploybos’u öldürmemek için Korinthos’u terk eder. Yolculuktayken karşısına birkaç kişi çıkar, Oidipus hepsini öldürür. Öldürdüklerinden biri Thebai kralı Laios’tur. Yani farkında olmasa da asıl babasını öldürmüştür. Böylece kehanet yarı yarıya gerçekleşmiştir.

Yoluna devam eden Oidipus, Thebai şehrinin girişine gelir. Kapıda karşısına Sphinks adında yarı insan yarı aslan olan bir yaratık çıkar. Sphinks gelenlere bilmece sormakta, bilmeceyi çözemeyenleri de öldürmektedir. Oidipus’a şu bilmeceyi sorar: ‘‘Sabah dört, öğlen iki, akşam üç ayaklı olan varlık hangisidir?’’ Oidipus şu cevabı verir: ‘‘İnsandır; çünkü bebekken emekler, büyüdüğünde iki ayak üzerinde yürür, yaşlandığında ise iki ayağına ek olarak bir de baston kullanır.’’ İlk kez doğru cevabı alan Sphinks sinirlenir ve oracıkta kendini öldürür. Thebai halkı Sphinks’ten kurtulmanın sevinciyle Oidipus’u kral ilan ederler. Böylece Oidipus annesi olan kraliçeyle evlenir ve kehanet tamamıyla gerçekleşmiştir.

Oidipus ne babasını öldürdüğünden ne de annesiyle evlendiğinden haberdardır. Her şey yolunda gibi görünüyorken, Thebai’de hızla yayılan bir hastalık ortaya çıkar. Halkın yardım talebi üzerine Oidipus yine kâhinlere danışmaya karar verir. Kâhinlere göre hastalığın sebebi kral Laios’un katilinin hâlâ Thebai şehrinde olmasıdır. Bunun üzerine Oidipus katili aramaya başlar. Bir süre sonra katilin kendisi olduğu gerçeğini hem kendisi hem de annesi İokaste öğrenir. Annesi bu durumu kaldıramaz, intihar eder. Oidipus ise duyduğu suçluluk ile gözlerini kör eder. Sonrasında kızı Antigon onu Kolonos’a götürür, bir süre sonra burada ölür.

OEDİPUS VE ELEKTRA KOMPLEKSİ (KARMAŞASI)

            Oidipus kompleksi; adını mitolojiden, Antik Yunan’ın önde gelen tragedya yazarlarından biri olan Sophokles’in ‘‘Kral Oidipus’’ hikayesinden, alır. Freud’a göre bu kompleks ‘‘Fallik’’ dönemde ortaya çıkar. Fallik dönem, Freud’un ‘‘Psikoseksüel Gelişim Kuramının’’ 3-6 yaş arasını kapsar ve libidonun odağı genital bölgedir. Bu dönemde çocuk, karşı cinsten ebeveynine aşırı düşkün olurken, hem cinsi olan ebeveyninden kurtulma isteği içindedir. Bu durum erkek çocuk için ‘‘Oidipus Kompleksi’’ adını alırken, kız çocuk için ‘‘Elektra Kompleksi’’ adını alır.

            Üçüncü yaşın sonlarına doğru başlayıp, beşinci yaşın sonlarına doğru biten Fallik dönemde; cinselliğe karşı büyük ilgi duyan çocuk, cinsel bölgelerin uyarılmasından heyecan duyar. Mastürbasyon eğilimi, karşı cinsten ebeveyne yönelik cinsel dürtü ve hayaller artar.

Oidipus Kompleksi

Erkek çocuk; anneyi ilk aşkı olarak görür, bilinçdışında da olsa ona sahip olmayı arzular. Bunun sonucunda anneye yoğun ilgi ve sevgi gösteren çocuk, babasından nefret eder. Babasını ortadan kaldırma isteği içinde olduğundan, sürekli olarak onu dışlar. Cinselliğinin farkına henüz varmaya başlayan çocuk, karşılaştığı herkesin kendisininkine benzer bir genital yapıya sahip olduğunu düşünür. İlk yanılgısı budur, ancak çabucak farkına varamaz.

Mastürbasyon eğilimi içinde olan çocuk, az da olsa doyum sağladığı cinsel organına karşı bir tehdit olduğunu düşünür. Aynı zamanda bu tehdit bedeninin diğer kısımlarını hedef alan dolaylı bir tehdit de olabilir. Çok geçmeden herkesin, kendisininki gibi bir genital yapıya sahip olmadığını fark eder. Ancak bu durum onu rahatlatmaz, aksine tehditlerin daha da artacağı düşüncesine kapılır. Karşı cinsin de eskiden bir penise sahip olduğunu ancak bir hatası sebebiyle hadım edildiğini düşünür.

Erkek çocuklar, bu dönemi kız çocuklar kadar karmaşık geçirmezler. Çünkü; ilk sevgi objesi olan anne, onun için hala yerini korumaktadır. Annesine dokunmak, onunla uyumak isteyebilir. Eğer kardeşleri varsa annesini onlardan kıskanır, asla paylaşmak istemez. Kardeşlerini annesinden uzak tutmak istese de en çok uzak tutmak istediği kişi yine babasıdır. Ancak babasına karşı gösterdiği saldırgan tutumların kendisine ceza olarak geri döneceğini düşünür. En çok korktuğu ceza, babasının onu penisinden yoksun bırakmasıdır. Yaşanan bu korkuya Freud ‘‘Kastrasyon’’ (hadım edilme kompleksi) adını vermiştir. Bu korku, annesine karşı olan düşkünlüğünden daha ağır basar. Böylece Oidipal bağlantı giderek azalmaya başlar. Bağlantının sona ermesiyle çocuk, babayla daha fazla özdeşleşme yoluna gider. Sonuç olarak yaşadığı korkular uzun süre için (ergenliğe kadar) ortadan kalkar.

Elektra Kompleksi

            Oidipus öncesi dönemde, kız çocuk da tıpkı erkek çocuk gibi karşı cinsin kendisininkine benzer bir genital yapıya sahip olduğu düşüncesindedir. Yalnızlık dönemine geldiğinde skopofilik dürtünün de etkisiyle çocukta farklı bir algı oluşmaya başlar. Karşı cinsin, kendisininkinden farklı bir genital yapıya sahip olduğunu keşfeder. Annesinin de kendisi gibi penisten yoksun olduğunu anlar. Kendisindeki bu eksikliğin sebebi olarak annesini hedef alır ve ondan nefret etmeye başlar.

            Baba ilk kez etkin dönemde ilgi odağı olmaya başlar. Eksiklik hissi ile kendini aşağılayan çocuk, babası bu konuda eksik olmadığı için ona yönelir. Fakat baba tarafından reddedilir. Bunun sonucunda ona sahip olmaktan vazgeçer. Anneyle özdeşleşmeye başlar ancak içten içe ondan hala nefret eder. ‘‘Annem; babam tarafından reddedilmediyse ve fallus onunla paylaşılmışsa, ben de annem gibi olursam benimle de paylaşılır.’’ diye düşünür. Annesini taklit etmeye başlar. Annesinin kıyafetlerini giyme, makyaj yapma gibi isteklerde bulunabilir. Ancak ne yaparsa yapsın babayla kurmaya çalıştığı bu ilişkinin olanaksız olduğunu anlar. Babaya olan düşkünlük yavaş yavaş anneye doğru kaymaya başlar. Annesiyle güçlü bir şekilde özdeşleşen çocuk, babasından vazgeçer. Böylece kompleks sona ererken, yaşanan duygular ergenlikte uygun bir erkeğe yansıtılmak üzere ötelenmiş olur.

SONUÇ

            Her iki cinsiyetten çocuk, dişi ve erkek bireyler arasındaki farkı daha net anlar. Hem cinsi olan ebeveyni ile özdeşleşmeye başlayan çocuk, onunla benzer özellikler geliştirme eğilimindedir. Ebeveynlerini daha iyi anlamaya başlayan çocuklar artık onlara saygıyla yaklaşmaktadır. Ancak bu süreçte saplantı oluşmuşsa çocuğun ilerleyen yaşlarına taşınabilir. Saplantı çözülemediği takdirde cinsel problemlere neden olabilir.

KAYNAKÇA

Akmaz, G. (2017). Ga?eşa, Oidipus ve Sinhabahu Hint, Yunan ve Sri Lanka mitolojilerinde ödipal kompleks örneklemeleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4 (1), 43-55. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/deuefad/issue/34997/388287

Dişil fallik-sinema ve psikanaliz (bölüm#7). İstanbul Film Akademi. https://www.youtube.com/watch?v=EbbZ4-nbbRQ

Geçtan, E. (2020). Psikanaliz ve sonrası. Metis Yayınları, 38-41.

Freud'un psikoseksüel gelişim teorisi (sosyoloji / bireyler ve toplum). KhanAcademyTurkce. https://www.youtube.com/watch?v=uT3h-d2wct8

Oedipus kompleksi ve eril fallik dürtü-sinema ve psikanaliz (bölüm #6). İstanbul Film Akademi. https://www.youtube.com/watch?v=v-inj8vrCbg

Özdemi·r, S. (2018). Ateş üstünde yürüyen bir oidipus: Süha. Uluslararası Beşerî Bilimler ve Eğitim Dergisi, Erciyes Üniversitesi Edebiyat Fakültesi 1. Dil ve Kültür Çalışmaları Öğrenci Sempozyumu Özel Sayısı, 236-247. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijhe/issue/39012/441589

 

 

           

           

M.BUĞRA TAŞKAN



Benzer İçerikler